Öhdəliklər və kapital
IFRS 16 · İcarə (icarəçidə)
İstifadə hüququ aktivdir, ödəmə borcu öhdəlikdir; borc üzrə faiz maliyyə xərcidir.
Qaralama: hələ müəllim tərəfindən yoxlanılmayıb
Nə üçün lazımdır
Köhnə IAS 17-yə görə icarəçi illərlə təyyarələrdən, mağazalardan və furqonlardan istifadə edib yalnız icarə xərcini göstərə bilərdi: icarəyə verənə borc balansa düşmürdü və icarə edən şirkətlər eyni aktivləri kreditlə alan şirkətlərdən daha az borclu görünürdü. IFRS 16 bu fərqi aradan qaldırıb: icarə istifadə hüququnun hissə-hissə ödənişlə alınmasıdır.
Əsas qaydalar
- Başlanğıc tarixində icarəçi istifadə hüququ aktivini (right-of-use asset) və icarə öhdəliyini (lease liability) tanıyır. İcarəçidə maliyyə və əməliyyat icarəsinə bölgü yoxdur.
- Öhdəlik = başlanğıc tarixində hələ edilməmiş ödənişlərin icarəyə daxil edilmiş dərəcə ilə, o asanlıqla müəyyən edilə bilmirsə, icarəçinin əlavə borc alma dərəcəsi ilə diskontlaşdırılmış dəyəri.
- Aktiv = öhdəlik + başlanğıc tarixində və ya ondan əvvəl edilmiş ödənişlər − alınmış təşviqlər + ilkin birbaşa məsrəflər + sökülmə və bərpa məsrəflərinin qiymətləndirilməsi.
- Sonra: öhdəlik üzrə faiz maliyyə xərcidir (IFRS 18-ə görə maliyyələşmə kateqoriyası), ödənişlər öhdəliyi azaldır; aktiv icarə müddəti ilə faydalı istifadə müddətinin qısası ərzində, mülkiyyət keçirsə və ya satınalma opsionu demək olar ki, mütləq icra ediləcəksə, faydalı istifadə müddəti ərzində amortizasiya edilir.
- Seçimlə istisnalar: qısamüddətli icarə (12 ay və ya daha az, satınalma opsionu yoxdur) və yeni olanda aşağı dəyərli aktivlərin icarəsi. Onların ödənişləri icarə müddəti ərzində bərabər şəkildə xərcə aid edilir.
- Ötürmə IFRS 15-ə görə satışdırsa, satış və geri icarə: istifadə hüququ aktivi əvvəlki balans dəyərinin saxlanılan hüquqlara düşən payıdır, qazanc yalnız alıcıya ötürülən hüquqlara tanınır. Satış deyilsə, aktiv qalır, alınan pul isə maliyyə öhdəliyidir.
Nümunələr
Kuryer şirkəti furqonları 5 ilə icarəyə götürür: ildə 250 min AZN əvvəlcədən, dərəcə 8%, dörd illik əmsal 3,312. Hüquqşünaslar 12, icarəyə verəndən təşviq 20, livreyin götürülməsi (ehtiyat) 10.
- Öhdəlik: 250 × 3,312 = 828
- Aktiv: 828 + 250 + 12 − 20 + 10 = 1 080; amortizasiya 1 080 / 5 = 216
- 2026 faizi: 8% × 828 = 66; 31 dekabr 2026-ya öhdəlik: 894
- Bölgü: qısamüddətli 250, uzunmüddətli 644
Balans dəyəri 2 400 olan bina 4 000 ədalətli dəyərlə satılıb və geri icarəyə götürülüb; ödənişlərin diskontlaşdırılmış dəyəri 1 200.
- Saxlanılan pay: 1 200 / 4 000 = 30%
- İstifadə hüququ aktivi: 30% × 2 400 = 720
- Qazanc: (4 000 − 2 400) × 70% = 1 120
- Yazılış: Dr Bank 4 000, Dr ROU 720 / Cr PPE 2 400, Cr Lease liability 1 200, Cr Gain 1 120
Necə işləyir
Öhdəlik cədvəli ödənişlərin vaxtından asılıdır:
- sonradan (in arrears): başlanğıc qalıq + faiz − ödəniş = son qalıq;
- əvvəlcədən (in advance): başlanğıc qalıq − ödəniş = baza, + faiz = son qalıq.
Qısamüddətli və uzunmüddətli hissələrə bölgü (ACCA yanaşması): uzunmüddətli hissə növbəti ödənişdən sonra qalan məbləğdir, gələcək faizsiz. Sonradan ödənişdə bu, gələn ilin sonundakı qalıqdır; əvvəlcədən ödənişdə gələn ilin 1 yanvar ödənişindən dərhal sonrakı qalıqdır, qısamüddətli hissə isə bütün növbəti ödənişdir.